Nazwa Świnoujście oznacza dosłownie „ujście Świny”, czyli cieśniny łączącej Zalew Szczeciński z Bałtykiem, nad którą leży miasto. Wyjaśnienie, dlaczego nazwa Świnoujście brzmi właśnie tak, prowadzi do wcześniejszej niemieckiej formy Swinemünde: Swine oznacza Świnę, a Münde ujście. Polską nazwę przyjęto oficjalnie po drugiej wojnie światowej, gdy miasto znalazło się w granicach Polski. Sama nazwa Świny jest znacznie starsza. Ma pochodzenie słowiańskie i najprawdopodobniej nie wiąże się bezpośrednio ze świnią, wbrew potocznym skojarzeniom.
Co oznacza nazwa Świna – rzeki, od której pochodzi Świnoujście?
Świna jest środkową z trzech cieśnin, obok Dziwny i Piany, którymi wody Zalewu Szczecińskiego spływają do Bałtyku. Jej nazwę odnotowano już w źródłach średniowiecznych w formach takich jak Swina, Swine czy Zwina, na długo przed powstaniem miasta.
Językoznawcy wskazują kilka możliwych źródeł tej nazwy:
- Od prasłowiańskiego rdzenia oznaczającego ruch, wicie się lub zakręcanie, pokrewnego słowom „zwijać” i „wić się”. Świna jest krętą cieśniną o zmiennym nurcie i licznych odnogach, więc określenie „wijąca się woda” odpowiadałoby jej charakterowi. To hipoteza najczęściej przytaczana w opracowaniach onomastycznych.
- Od słowa „świnia”, w znaczeniu rzeki błotnistej, mulistej, „świńskiej”, czyli brudnej. Podobne określenia wód bagiennych występują w nazewnictwie słowiańskim, a tereny u ujścia Świny były rozległymi mokradłami.
- Od starszego, przedsłowiańskiego hydronimu, który Słowianie przejęli i dostosowali do swojego języka, podobnie jak wiele nazw dużych rzek Europy Środkowej.
Żadnej z tych hipotez nie udało się jednoznacznie potwierdzić. Słowniki nazw geograficznych zwykle przedstawiają kilka możliwości, choć najwięcej argumentów językowych przemawia za związkiem z rdzeniem oznaczającym „wicie się”, występującym również w nazwach innych rzek słowiańskich. Świna jest hydronimem pierwotnym: najpierw nazwano wodę, a dopiero później od niej powstała nazwa osady.
Jak nazywało się Świnoujście przed wojną?
Przez większość swojej historii miejscowość nosiła nazwę Swinemünde. Składa się ona z nazwy rzeki Swine oraz słowa Münde lub Mündung, oznaczającego ujście. Ma więc to samo znaczenie co współczesna polska nazwa Świnoujście: określa miejsce położone u ujścia rzeki do morza.
Swinemünde uzyskało charakter miasta stosunkowo późno, w XVIII wieku, gdy władze pruskie zdecydowały o pogłębieniu toru wodnego Świny i utworzeniu portu dla Szczecina. Wcześniej istniały tu niewielkie osady rybackie, w tym Westswine na zachodnim brzegu i Ostswine na wschodnim. Ich nazwy także pochodziły od Świny.
W XIX wieku Swinemünde stało się jednym z najmodniejszych kąpielisk nad Bałtykiem. Odwiedzali je między innymi cesarze niemieccy i rosyjscy. Kurort był znany także poza regionem, o czym świadczą dawne pocztówki z napisem „Ostseebad Swinemünde”.
Dlaczego po wojnie wybrano nazwę Świnoujście?
Po drugiej wojnie światowej, gdy Pomorze Zachodnie przyłączono do Polski, konieczne było ustalenie polskich nazw miejscowości na tzw. Ziemiach Odzyskanych. Zajmowała się tym Komisja Ustalania Nazw Miejscowości, w której pracowali językoznawcy, historycy i geografowie.
Pierwszeństwo miały dawne nazwy słowiańskie zachowane w źródłach. Jeśli ich brakowało, komisja mogła przetłumaczyć nazwę niemiecką albo utworzyć nową od pobliskiego obiektu geograficznego o słowiańskiej nazwie. W przypadku Swinemünde oba rozwiązania prowadziły właściwie do tego samego rezultatu. Świna miała dawną nazwę słowiańską, a niemieckie Swinemünde można było bezpośrednio przetłumaczyć jako „ujście Świny”.
W pierwszych miesiącach po wojnie w dokumentach i prasie pojawiały się różne warianty, między innymi Świnioujście, Świnie Ujście i Świnoujść. Ostatecznie zatwierdzono formę Świnoujście, zbudowaną podobnie jak inne polskie nazwy z członem „ujście”. W sąsiedztwie również zmieniano wówczas nazwy miejscowości: niemieckie Dievenow stało się Dziwnowem, od rzeki Dziwny, a Cammin Kamieniem Pomorskim.
Przyjęta nazwa nawiązuje bezpośrednio do położenia miasta i zachowuje słowiański hydronim Świna.
Czy nazwa Świnoujście ma coś wspólnego ze świnią?
Skojarzenie nazwy miasta ze świnią jest powszechne i często pojawia się w żartach, lecz z językowego punktu widzenia jest wtórne. Świnoujście wzięło nazwę od rzeki, a pochodzenie samego hydronimu Świna pozostaje nierozstrzygnięte. Jedna z najczęściej przywoływanych hipotez łączy go z rdzeniem oznaczającym wicie się, inna z określeniem wód mulistych.
Nawet gdyby przyjąć hipotezę o „świńskiej”, czyli błotnistej rzece, chodziłoby o cechę wody, a nie hodowlę zwierząt. Podobnie brzmiące nazwy występują w innych krajach słowiańskich. W Czechach płynie rzeka Svitava, na Ukrainie i w Rosji są rzeki o nazwach wywodzonych od tego samego rdzenia, a w Polsce istnieją miejscowości takie jak Świnna czy Świniary. Ich nazwy językoznawcy wiążą, zależnie od przypadku, z hodowlą świń albo terenami podmokłymi.
Miasto nie unika tych skojarzeń. Świnka pojawia się jako żartobliwy motyw w lokalnej promocji i na pamiątkach. Oficjalny herb Świnoujścia nie nawiązuje jednak do tego zwierzęcia. Przedstawia gryfa pomorskiego i kotwicę, symbole regionu i portu.
Jak poprawnie odmieniać i wymawiać nazwę Świnoujście?
Nazwa Świnoujście może sprawiać trudności ze względu na nagromadzenie samogłosek w środku wyrazu. Poprawna wymowa to [śfi-no-UJ-ście], z akcentem na przedostatniej sylabie, zgodnie z typowym polskim wzorcem.
Odmiana przebiega według wzoru rzeczownika rodzaju nijakiego zakończonego na „-e”:
- mianownik: Świnoujście (jest),
- dopełniacz: Świnoujścia (nie ma, jadę do),
- celownik: Świnoujściu (przyglądam się),
- biernik: Świnoujście (widzę, odwiedzam),
- narzędnik: Świnoujściem (jadę za, mieszkam pod),
- miejscownik: w Świnoujściu (mieszkam, jestem),
- wołacz: Świnoujście!
Do najczęstszych błędów należą formy „w Świnoujście” zamiast „w Świnoujściu” i „do Świnoujście” zamiast „do Świnoujścia”. Przymiotnik od nazwy miasta brzmi świnoujski, na przykład port świnoujski czy plaża świnoujska. Mieszkańcy to świnoujścianin i świnoujścianka, a w liczbie mnogiej świnoujścianie.
Inne nazwy związane ze Świną i ich znaczenie
Świna pozostawiła ślad również w nazwach okolicznych miejsc i obiektów:
- Stara Świna – naturalna, kręta odnoga cieśniny biegnąca na wschód od głównego toru wodnego, wśród trzcinowisk i wysp. Jej przebieg pokazuje, jak wyglądała Świna przed regulacją i pogłębieniem.
- Kanał Piastowski – sztuczny kanał wykopany w XIX wieku, który skrócił drogę statków do Szczecina. Pierwotnie nosił nazwę nawiązującą do cesarza niemieckiego, a po wojnie otrzymał nazwę od dynastii Piastów.
- Karsibór – trzecia zamieszkana wyspa miasta. Jej nazwa, pochodząca od dawnej niemieckiej Kaseburg, została spolszczona przez komisję nazewniczą.
- Warszów – dzielnica na wyspie Wolin, w której znajduje się latarnia morska. To spolszczona forma dawnego Ostswine, czyli „Świna Wschodnia”. Nowa nazwa nie jest jednak dosłownym tłumaczeniem, lecz nazwą nadaną.
- Przytór i Łunowo – dzielnice w południowej części miasta, których nazwy ustalono po wojnie, nawiązując do dawnych form słowiańskich lub cech terenu.
Sama Świna zachowała nazwę w niemal niezmienionej postaci przez około tysiąc lat, od średniowiecznego Swina po współczesną Świnę. Nie jest to niezwykłe w przypadku hydronimów. Nazwy rzek należą do najtrwalszych elementów języka, natomiast nazwy miast znacznie częściej zmieniają się wraz z historią polityczną.
Odpowiedź na pytanie, dlaczego nazwa Świnoujście brzmi właśnie tak, ma dwa poziomy. Współczesną polską formę ustalono po wojnie na podstawie niemieckiego Swinemünde i słowiańskiej nazwy Świny. Sam hydronim jest dużo starszy i najprawdopodobniej wiąże się z krętym, wijącym się biegiem cieśniny. Świnoujście oznacza po prostu miasto położone u ujścia Świny do Bałtyku.